Durum Çözümlemesi

Durum Çözümlemesi (What-If Analysis), bir formülün dayandığı girdi değerlerini değiştirerek sonucun nasıl etkilendiğini inceleyen araçların ortak adıdır. Üç aracı kapsar: Senaryo Yöneticisi, Hedef Ara ve Veri Tablosu. Bütçe, fiyatlama, kredi ve satış planlaması gibi "şu olursa ne olur?" sorularını formülleri bozmadan yanıtlamanızı sağlar.

Nerede bulunur​

Üç araç da şeritte Veri > Tahmin > Durum Çözümlemesi (Data > Forecast > What-If Analysis) düğmesinin altında toplanır. Açılan menüde şu komutlar yer alır:

• Senaryo Yöneticisi (Scenario Manager): Aynı hücre grubu için adlandırılmış girdi kümeleri saklar ve bunlar arasında geçiş yapar.
• Hedef Ara (Goal Seek): Bir formülün istediğiniz sonucu vermesi için tek bir girdi hücresinin alması gereken değeri bulur.
• Veri Tablosu (Data Table): Bir ya da iki girdinin birçok değeri için formül sonucunu tek seferde tablo olarak hesaplar.

Bu komutlar için ayrı bir standart klavye kısayolu yoktur. Şerit erişim tuşlarıyla Veri sekmesinden ulaşabilirsiniz.

Üç aracın kullanımı​

Her aracın mantığı farklıdır:

• Senaryo Yöneticisi: Veri > Durum Çözümlemesi > Senaryo Yöneticisi komutunu açın, Ekle (Add) düğmesiyle senaryoya ad verin, Değişen hücreler (Changing cells) alanına girdi hücrelerini yazın, sonra her hücre için değerleri girin. Bir senaryoyu Göster (Show) ile sayfaya uygularsınız. Özet (Summary) düğmesi tüm senaryoları yan yana gösteren yeni bir rapor sayfası üretir.
• Hedef Ara: Formül hücresini seçin, Hedef Ara komutunu açın. Hücreyi ayarla (Set cell) alanına formül hücresini, Sonuç (To value) alanına ulaşmak istediğiniz sayıyı, Değişen hücre (By changing cell) alanına ise değeri ayarlanacak girdi hücresini yazın. Excel girdi hücresini yineleme yoluyla değiştirir.
• Veri Tablosu: Girdi değerlerini bir sütuna (ya da satıra) yazın, formül hücresine başvuru verin, bu bloğu seçip Veri Tablosu komutunu açın. Değerler sütunda ise Sütun giriş hücresi (Column input cell), satırda ise Satır giriş hücresi (Row input cell) alanını doldurun.

Hangi aracı seçmeli​

Seçim, sorunun türüne bağlıdır:

• Sonuç belli, girdi bilinmiyor: Hedef Ara kullanın. Örneğin 10.000 TL net kar için birim fiyat ne olmalı sorusu.
• Birkaç girdinin birlikte değiştiği hazır durumlar: Senaryo Yöneticisi kullanın. Örneğin iyimser, normal ve kötümser plan.
• Bir girdinin çok sayıda değerini karşılaştırma: Veri Tablosu kullanın. İki girdiyi aynı anda değiştiren çift yönlü tablo da kurabilirsiniz.

Üçünde de değişen hücreler formül değil, doğrudan girilmiş sayı olmalıdır. Sonucu hesaplayan hücre ise bu girdilere bağlı bir formül olmalıdır.

1. Senaryo Yöneticisi ile üç plan​

Adet ve birim fiyat girdileri B2:B3 hücrelerindedir, net kar ise B5 hücresindeki formülle hesaplanır. Excel'de Veri > Durum Çözümlemesi > Senaryo Yöneticisi komutunu açıp Normal, Olumlu ve Olumsuz adlı üç senaryo eklersiniz; değişen hücre olarak B2:B3 hücrelerini seçersiniz. Bu örnekte senaryolar kurulmuş ve Olumlu senaryo uygulanmıştır.
Olumlu senaryo uygulandığında adet ve birim fiyat hücreleri 1.300 ve 22,00 değerlerine döner, net kar hücresi 13.000,00 olarak yeniden hesaplanır. Aynı komuttan Normal ya da Olumsuz senaryoyu seçip Göster derseniz sonuç anında güncellenir.

2. Hedef Ara ile gereken fiyat​

Net kar B5 hücresinde adet, fiyat ve maliyetten hesaplanır. Hedef 10.000 TL net kardır. Excel'de B5 hücresini seçin, Veri > Durum Çözümlemesi > Hedef Ara komutunu açın; Hücreyi ayarla için B5, Sonuç için 10000, Değişen hücre için B2 girin. Örnekte bu işlem uygulanmıştır.
Hedef Ara, B2 hücresindeki birim fiyatı değiştirerek net kar hücresini hedefe getirir. Bulunan birim fiyat 22,00, ulaşılan net kar ise 10.000,00 olur. B2 hücresindeki eski sayı silinir ve yerine yeni değer yazılır; eski değere dönmek isterseniz iletişim kutusundan sonra Geri Al komutunu kullanın.

3. Veri Tablosu ile fiyat tablosu​

B2:B4 hücrelerinde adet, maliyet ve birim fiyat, B5 hücresinde net kar formülü vardır. D2:D6 hücrelerine denenecek fiyatları yazın, E1 hücresine B5 hücresine başvuran formülü girin (D1 boş kalır). D1:E6 aralığını seçip Veri > Durum Çözümlemesi > Veri Tablosu komutunu açın ve Sütun giriş hücresi olarak B4 hücresini belirtin. Bu örnekte tablo kurulmuştur.
Tablo, D sütunundaki her fiyatı B4 hücresine yerleştirip B5 formülünü yeniden hesaplar. 16 TL fiyatta net kar 4.000,00, 20 TL fiyatta 8.000,00, 24 TL fiyatta 12.000,00 çıkar. E2:E6 hücreleri tek bir dizi olarak çalışır; bu hücrelerin yalnızca birini değiştiremez, silmek için tüm sonuç aralığını seçmeniz gerekir.

Kullanırken dikkat edin​

• Girdi hücreleri formül olmamalı: Hedef Ara ve Senaryo Yöneticisi, değişen hücrede formül değil sabit bir sayı bekler. Girdi hücresine formül yazdıysanız araç bu bağı bozar ya da hata verir.
• Veri Tablosunda giriş hücresi aynı sayfada olmalı: Veri Tablosu komutunda belirttiğiniz giriş hücresi, tablonun bulunduğu sayfada yer almalıdır. Başka sayfadaki bir girdi için önce girdiyi bu sayfaya taşıyın ya da buradan başvuru verin. Satır ve sütun giriş hücrelerini karıştırmamaya dikkat edin: değerler aşağı doğru sıralıysa sütun giriş hücresi kullanılır.
• Hesaplama modu: Çalışma kitabı yavaşlıyorsa Formüller > Hesaplama Seçenekleri (Formulas > Calculation Options) altında Veri tabloları hariç otomatik (Automatic Except for Data Tables) seçeneği vardır. Bu durumda tabloyu yenilemek için F9 tuşuna basmanız gerekir.
• Hedef Ara tek çözüm bulur: Hedef Ara aynı anda yalnızca bir değişen hücreyle çalışır ve çoğu zaman başlangıç değerine yakın bir çözüm döndürür. Birden çok girdiyi aynı anda ayarlamanız gerekiyorsa Çözücü (Solver) eklentisini düşünün. Sonuç beklediğiniz hedefe ulaşamazsa başlangıç değerini değiştirip yeniden deneyin.
• Senaryo sınırları: Bir senaryoda en fazla 32 değişen hücre tanımlanabilir. Senaryolar yalnızca kurulduğu sayfaya aittir. Farklı kişilerin senaryolarını Birleştir (Merge) düğmesiyle tek sayfada toplayabilirsiniz. Senaryo özetini kitaba eklediğinizde bu rapor statiktir; sonradan girdileri değiştirirseniz yenilenmez.
• İlgili konular:
  • Senaryo Yöneticisi, Hedef Ara, Veri Tablosu: Durum Çözümlemesi menüsünün üç aracı.
  • Tahmin Sayfası: Veri sekmesinde geçmiş verilerden gelecek değer tahmini yapar.
  • Çözücü (Solver): Birden çok değişkenli ve kısıtlı en iyi değeri arayan eklenti.
  • Ad Yöneticisi: Girdi hücrelerine anlamlı ad vererek senaryoları okunur kılar.
  • DEVRESEL_ÖDEME, GD, ARA ve EĞER: Durum çözümlemesinde sonucu hesaplayan formüllerde sık kullanılan işlevlerdir.
  • Hesaplama Seçenekleri: Veri tablolarının ne zaman yenileneceğini belirler.

Örneklerdeki tabloları indirilebilir Excel dosyasında kendiniz de deneyebilirsiniz.